WSTĘP
Medycyna Chińska powstała w oparciu o ideę Qi. Starożytna forma znaku Qi wygląda następująco: 氣 i składa się z dwóch części: dolna to znak 米 Mi oznaczający ryż i coś materialnego, górna zaś to 气 Qi – powietrze lub gaz i obrazuje parę unoszącą się znad garnka z gotującym się ryżem.  Omawiany znak zawiera równocześnie wiele poziomów znaczeń. Qi jest zatem czymś odżywczym, występuje też w formie materialnej i niematerialnej. Niemożliwe jest tłumaczenie tej kompleksowej idei  za pomocą jakiegokolwiek słowa w zachodnich językach bez utraty przynajmniej części jej znaczenia. Najpopularniejszym tłumaczeniem Qi jest obecnie „energia” podczas gdy bardziej poprawnym językowo byłby „opar” lub „tchnienie”.

W tekstach klasycznych starożytni Chińczycy opisali w jaki sposób Qi wpływa na wszystkie funkcje organizmu i jest transportowane w ciele specjalnymi drogami porównanymi do kanałów budowanych w Chinach w celu kontroli rzek i nawadniania pól uprawnych.  Co interesujące, kanały te opisane są jako funkcjonalne, nie materialne. Mają istnieć pomiędzy mięśniami, kośćmi i tkankami nie będąc nimi.

Oczywiście pomysł ten nie został zrozumiany przez Zachodnich naukowców, którzy przybywali do Chin od XVII wieku. Zachodnia nauka powstała w oparciu o materializm i redukcjonizm, więc idee opisujące funkcje a nie formy nie mogły być zaakceptowane.  Kiedy Brytyjski uczony William Wotton zobaczył rysunki wyjaśniające przebiegi kanałów fałszywie założył, że są to rysunki anatomiczne i skrytykował Medycynę Chińską jako nienaukową.

Począwszy od tego nieporozumienia zachodni badacze wciąż starają się znaleźć materialne, anatomiczne lub histologiczne struktury, które pomogłyby im wyjaśnić niezwykłą skuteczność akupunktury, szczególnie gdy aplikowana jest ona w punktach położonych daleko od miejsca leczonej dysfunkcji.  Co ciekawe, znaleźli oni wiele wartościowych wskazówek i stworzyli kilka interesujących teorii dotyczących natury punktów i kanałów akupunktury, a także transmisji sygnału akupunkturowego w ciele.

  • Elektryczność i ścieżki neuronalne
  • Reakcja miejscowa
  • Reakcja odruchowa
  • Reakcja ośrodkowa w mózgu
  • Mechaniczna transmisja sygnału w tkance łącznej
  • Inne teorie
ELEKTRYCZNOŚĆ I ŚCIEŻKI NEURONALNE
Naukowe badania akupunktury rozpoczęto w latach siedemdziesiątych XX w od badań jej wpływu na odczucie bólu.  Ból jest również najlepiej przebadanym wskazaniem do akupunktury, z badań nad leczeniem bólu pochodzą też pierwsze próby opisania mechanizmów jej działania. W latach osiemdziesiątych zaproponowano model oddziaływania akupunktury na układ nerwowy. Od tego czasu model ten był rozwijany i obecnie opisuje neurologiczną odpowiedź na stymulację akupunkturową na trzech poziomach:
Reakcja miejscowa
Kiedy igła przekłuwa skórę i podlega manipulacji akupunkturzysty powoduje miejscowe uszkodzenie tkanek i wyzwala kaskadę lokalnych, biochemicznych reakcji, które zostały w szczegółach opisane w artykule opublikowanym na łamach Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine w 2012 roku(źródło)1:

  1. Uszkodzenie tkanki przy wkłuciu igły powoduje lokalnie rozszerzenie naczyń i uwolnienie neuromediatorów i komórek układu odpornościowego wyciekających z naczyń
  2. Komórki te, wśród których znajdują się między innymi mastocyty i płytki migrują w stronę miejsca uszkodzenia. Wspólnie z uszkodzonymi komórkami wydzielają substancje neuroaktywne, takie jak histamina, serotonina, substancja P, acetylocholina, somatostatyna, kwas g-aminomasłowy, tlenek azotu, adenozyna, bradykinina, prostaglandyny, cytokiny i wiele innych.  Substancje te penetrują tkanki i łączą się z odpowiadającymi im receptorami w błonie nerwów aferentnych.

Nerwy te przewodzą informację o nakłuciu do Ośrodkowego Układu Nerwowego. Co ciekawe różne stymulacje aktywują różne grupy nerwów.  Większość badań potwierdza, że analgesia spowodowana elektroakupunkturą angażuje głównie nerwy typu Ab/d, podczas gdy stymulacja manualna jest przekazywana przez wszystkie typy neuronów, szczególnie typ C (źródło)2.

Reakcja odruchowa
Sygnał o nakłuciu dociera do rogów tylnych rdzenia kręgowego na specyficznym, zależnym od miejsca nakłucia poziomie.  Wzbudza to reakcję odruchową z tego samego lub sąsiedniego segmentu rdzenia wpływając na narządy wewnętrzne unerwione przez nerwy z danej części rdzenia.

Dodatkowo sygnał o nakłuciu przekazywany jest w górę, do mózgu. Drogi nerwowe dla tego sygnału połączone są z drogami odczuwania bólu i wstępują głównie szlakiem  rdzeniowo-wzgórzowym bocznym.

Reakcja ośrodkowa w mózgu
Wiele z badań potwierdzających skuteczność akupunktury i wyjaśniających mechanizmy jej działania koncentruje się na jej wpływie na mózg. W badaniach przeprowadzonych w ostatnich dziesięcioleciach udowodniono, że akupunktura skutkuje specyficznymi i kompleksowymi zmianami w funkcjonowaniu rozmaitych struktur mózgu. W przeciwieństwie do leków, oddziałujących zwykle na pojedynczy etap danego procesu, akupunktura wpływa jednocześnie na wiele procesów zapewniając  właściwy skutek poprzez regulowanie różnych etapów jego rozwoju.

W 2013 roku opublikowano bardzo interesujący artykuł opisujący działanie akupunktury na autonomiczne procesy w różnych częściach mózgu(źródło)3:

Podwzgórze
Jest to najważniejsze centrum regulacji autonomicznego układu nerwowego . Udowodniono, że akupunktura moduluje jego działanie:

  • akupunktura reguluje ekspresję neuronalnej syntazy tlenku azotu w podwzgórzu
  • akupunktura zmniejsza produkcję neuropeptydu Y w związku ze stymulacją jądra przykomorowego w podwzgórzu
  • jądro łukowate łączy się z wieloma strukturami mózgu, takimi jak substancja szara okołowodociągowa, strefa presyjna rdzenia przedłużonego,  jądro pasma samotnego  i odgrywa istotną rolę w koordynacji wpływu akupunktury na funkcje układu sercowo-naczyniowego.
Rdzeń przedłużony
Akupunktura reguluje funkcje neuronów w strefie presyjnej rdzenia przedłużonego (rVLM) co skutkuje hamowaniem współczulnego wpływu na układ sercowo naczyniowy. W długotrwałym efekcie odgrywają rolę opioidy i kwas gamma aminomasłowy. Neurony serotoninergiczne z jądra bladego szwu i receptory dla serotoniny w strefie presyjnej rdzenia są odpowiedzialne za wpływ akupunktury na układ sercowo naczyniowy. Stymulacja konkretnych punktów akupunkturowych wpływa na regulację jądra dwuznacznego, które jest ważnym źródłem przedzwojowych neuronów przywspółczulnych.
Śródmózgowie
Kluczowa rola substancji szarej okołowodociągowej w przetwarzaniu sygnałów akupunkturowych została opisana podczas badań wpływu akupunktury na ciśnienie tętnicze. Wzajemne połączenia między substancją szarą okołowodociągową i neuronami jądra łukowatego w podwzgórzu odgrywają istotną rolę w zapewnieniu długotrwałych efektów akupunktury.
Kora przedczołowa
Akupunktura hamuje aktywność kory przedczołowej, co skutkuje zmniejszeniem funkcji układu współczulnego i zwiększeniem wpływu układu przywspółczulnego. Umożliwia to leczenie bólu przewlekłego wynikającego z nadaktywności układu współczulnego.
Zhi-Qi Zhao z Uniwersytetu Fudan przedstawił dokładny opis różnych neuronalnych mechanizmów związanych z akupunkturą w artykule opublikowanym w 2008 roku(źródło)4.

Z kolei neuronalne wyjaśnienia wpływu akupunktury na regulację ciśnienia tętniczego zostały w szczegółach opisane przez Johna C Longhursta i Peng Li w ich artykule z 2010 roku(źródło)5.

Mechaniczna transmisja sygnału w tkance łącznej
Badania neurologiczne udowodniły, że sygnał akupunkturowy jest, przynajmniej częściowo, przewodzony przez układ nerwowy. Naukowcy odkryli wiele lokalnych i ośrodkowych mechanizmów wpływu akupunktury na neurony i funkcjonowanie mózgu.  Tym niemniej okazuje się, że ścieżki neuronalne mogą nie być jedyny wytłumaczeniem działania akupunktury. W wyniku serii niezwykle interesujących eksperymentów zespół prowadzony przez prof. Helene Langevin zaproponował uzupełniające wyjaśnienie(źródło)6:

  1. Igła akupunkturowa kręci się kiedy jest stymulowana przez akupunkturzystę
  2. Włókna kolagenu w miejscu wkłucia są nawijane na obracającą się igłę
  3. Nawinięte włókna są pociągane co skutkuje deformacją struktury zewnątrzkomórkowej macierzy kolagenu
  4. Komórki takie jak fibroblasty, komórki śródbłonka, neurony czuciowe połączone są z macierzą kolagenową. Jej deformacja skutkuje szerokim zakresem odpowiedzi wewnątrzkomórkowej, między innymi zmianami w cytoszkielecie aktynowym.
  5. Reorganizacja cytoszkieletu wywołuje kurczenie się komórek i syntezę białek
  6. Opisana transdukcja mechanicznego sygnału prowadzi potencjalnie do różnych skutków, między innymi dalszej modyfikacji zewnątrzkomórkowej macierzy, a także efektów auto- i parakrynnych.

Udowodniono dodatkowo, że znakomita większość punktów akupunkturowych znajduje się ponad dużymi skupiskami tkanki łącznej(źródło)7.

Kluczowa rola tkanki łącznej w przewodzeniu sygnału w akupunkturze  została potwierdzona przez inne eksperymenty. Kiedy macierz kolagenowa zostaje zniszczona w punkcie akupunkturowym przez podanie kolagenazy I, znamiennie zmniejsza się skuteczność działania tego punktu(źródło)8.

Inne teorie
W wyjaśnianiu kompleksowego działania akupunktury używa się modeli opisujących przekazywanie sygnału akupunkturowego wzdłuż nerwów i jednocześnie transmisji mechanicznej w tkance łącznej. Modele te są dobrze przebadane i oparte na wielu eksperymentach. Nie są jednakże jedyne.

Dwaj naukowcy z Tajwanu są autorami interesującego artykułu z 2008 w którym opisują rolę tlenku azotu (NO) w modelu transmisji neuro-naczyniowej(źródło)9.

  1. Podobnie jak opisany powyżej, ten model również rozpoczyna się od mechanicznej siły wynikłej z wkłucia igły akupunkturowej w tkankę. Siła ta jest przekazywana do macierzy pozakomórkowej
  2. W ten sposób pobudzane są nerwy unerwiające naczynia, co skutkuje produkcją tlenku azotu przez śródbłonkową syntazę tlenku azotu.  Tlenek azotu wpływa na mięśniówkę gładką naczyń i zmienia lokalne krążenie
  3. Miejscowe działanie mechaniczne akupunktury wspólnie z […cyclic strain] ] naprężeniami naczynia zmienia częstotliwość rezonansu.
  4. Zmiany w rezonansie naczyń prowadzą do zmian w dystrybucji krwi i na mikrokrążenie wewnątrz rozmaitych narządów wpływając tam na produkcję tlenku azotu i aktywność śródbłonkowej syntazy tlenku azotu.

Inne teorie przekazywania sygnału akupunkturowego dotyczą wpływu na pola elektromagnetyczne, lub postulują rolę mikroskopijnych struktur zwanych „naczyniami primo”.

BIBLIOGRAFIA

1 Zhang ZJ, Wang XM, McAlonan GM. „Neural acupuncture unit: a new concept for interpreting effects and mechanisms of acupuncture. Evid Based Complement Alternat Med. 2012;2012:429412. doi: 10.1155/2012/429412. Epub 2012 Mar 8.

2 Zhao ZQ. „Neural mechanism underlying acupuncture analgesia.” Prog Neurobiol. 2008 Aug;85(4):355-75. doi: 10.1016/j.pneurobio.2008.05.004. Epub 2008 Jun 5

3 Li QQ, Shi GX, Xu Q, Wang J, Liu CZ, Wang LP „Acupuncture effect and central autonomic regulation”. Evid Based Complement Alternat Med. 2013;2013:267959. doi: 10.1155/2013/267959. Epub 2013 May 26.

4 Zhao ZQ. „Neural mechanism underlying acupuncture analgesia.” Prog Neurobiol. 2008 Aug;85(4):355-75. doi: 10.1016/j.pneurobio.2008.05.004. Epub 2008 Jun 5

5 Li P, Longhurst JC. „Neural mechanism of electroacupuncture’s hypotensive effects.” Auton Neurosci. 2010 Oct 28;157(1-2):24-30. doi: 10.1016/j.autneu.2010.03.015. Epub 2010 May 5.

6 Langevin HM, Churchill DL, Cipolla MJ. „Mechanical signaling through connective tissue: a mechanism for the therapeutic effect of acupuncture.” FASEB J. 2001 Oct;15(12):2275-82.

7 Helene M. Langevin et al. „Relationship of Acupuncture Points and Meridians to Connective Tissue Planes” The Anatomical Record (NEW ANAT.) 2002, 269:257–265,

8 Yu X, Ding G, Huang H, Lin J, Yao W, Zhan R: „Role of collagen fibres in  acupuncture analgesia therapy in rats” Connet Tissue Res 2009; 50(2); 110-20

9 Hsiao SH, Tsai LJ. „A neurovascular transmission model for acupuncture-induced nitric oxide.” J Acupunct Meridian Stud. 2008 Sep;1(1):42-50. doi: 10.1016/S2005-2901(09)60006-6. Epub 2009 Mar 24.

O AUTORZE